Nếu có cái gì đó giúp con người ta gợi nhớ đến các miền quê của Việt Nam thì chắc hẳn đó là hình ảnh những sợi rơm vàng. Hẳn nhiều người trong chúng ta vẫn còn trong ký ức những hình ảnh thân quen về những mùa gặt, rơm vàng được trải rộng khắp đường thôn, đường xóm, rơm chất đầy sân kho Hợp tác xã. Lũ trẻ chơi đùa thỏa thích, chơi trốn tìm, chơi nhào lộn, chơi đuổi bắt nhau…với niềm vui bất tận quanh những đống rơm, bãi rơm. Bãi rơm cũng là điểm hẹn hò của tình yêu đôi lứa 

Rơm cũng đã đi vào thơ ca, nhạc họa khắc họa nên bức tranh làng quê thanh bình 

“Một sợi rơm vàng

Hai sợi vàng rơm

Bà bện chổi to, bà đan chổi nhỏ...”

Rơm cũng đã hóa thân thành vô số những vật dụng, tiện ích phục vụ cho cuộc sống của con người như: đun nấu, sưởi ấm, lót chiếu giữ ấm, lót chuồng trại, để kê, lót đồ dễ vỡ hỏng, ủ giống cây trồng, làm chổi, làm dây buộc, làm thức ăn cho trâu bò, làm con Cúi, làm mồi rơm xin lửa và giữ lửa, lợp mái nhà, tường nhà bùn rơm, làm bù nhìn rơm, làm nấm rơm, ... mỗi nơi lại có cách dùng rơm khác nhau và rất phong phú.

Rơm cũng góp phần làm phong phú các các nét văn hóa của người dân Việt Nam qua các lễ hội như:

Và Rơm cũng đã góp phần vào bao chiến thắng vẻ vang của nhân dân ta như:

Quang Trung đã dùng tấm ván phủ rơm ướt để chiến thắng trận ngọc hồi, dùng rơm đánh hỏa công chiến thắng quân Thanh

Những chiếc mũ rơm, nùn rơm tránh bom, áo giáp rơm cũng đã che chắn bao mảnh bom đạn cho đồng bào ta những năm chống Mỹ,

...

Ngày nay, với công nghệ hiện đại và xu hướng phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường, nhiều nơi ở Việt Nam và trên Thế giới dùng rơm rạ chế biến làm ván ép để sản xuất đồ nội thất, làm tường ngăn thay thế cho gỗ, sản xuất cồn, xăng sinh học, làm viên nén, làm than sinh học, ủ phân hữu cơ, ... hay sản xuất sản phẩm mỹ nghệ 

Có thể nói ngày nay rơm, rạ là nguồn tài nguyên rất quý giá, gọi là rơm vàng không chỉ vì nó màu vàng mà cũng có ý nó quý và có giá trị như vàng vậy. 

Nước ta có khoảng 70% dân số làm nông nghiệp, lúa là cây trồng chính, mỗi năm cả nước có khoảng 45 triệu tấn rơm rạ. Riêng Hà Nội mỗi năm hơn 1 triệu tấn rơm rạ, Trung bình một hecta lúa cho 10 - 12 tấn rơm rạ, thực tế hiện nay chủ yếu đốt bỏ tại ruộng. 

Trong thời gian gần đây Hà Nội liên tục đứng đầu thế giới về ô nhiễm không khí, trong đó có phần nguyên nhân từ khói rơm rạ

Điều đặc biệt là người nông dân thường đốt rơm rạ vào buổi chiều tối khi rơm rạ đã khô, đó cũng là lúc sương mù xuống khiến khói không thể bay lên cao khuếch tán được mà chỉ ở tầng thấp khiến cho mức độ ô nhiễm không khí càng cao gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt và nghỉ ngơi ban đêm của người dân.

Một số tác hại của việc đốt rơm rạ:

• Gây lãng phí, đốt rơm rạ là đốt tiền: Các nhà khoa học đã chỉ rõ, rơm rạ là một nguyên liệu đa dụng, không phải là rác thải. Cho nên, đốt rơm rạ là lãng phí tài nguyên. Phần rơm rạ chiếm hơn một nửa trọng lượng các cây lương thực. Thành phần hóa học của rơm rạ tính theo 100 gam trọng lượng khô có: 60 g cellulose, 14 g lignin, 3,4 g đạm, 1,9 g chất béo. Nếu tính theo nguyên tố thì carbon 44%, hydro 5%, oxy 49%, nitơ 0,92%, chất vi lượng như phốt pho, lưu huỳnh, kali... việc đốt bỏ rơm rạ khiến các chất sẽ bị biến đổi, lợi ít hại nhiều và rất lãng phí. 

• Ô nhiễm môi trường không khí: bụi mịn, bồ hóng, muội than (cabon đen), CO2, CO, PM2.5, Nox, CH4, NH3, SO2... gây mù quang hóa, gây hiệu ứng nhà kính, mưa axit, ...

• Ô nhiễm môi trường đất: Tại vị trí đốt các vi sinh vật có lợi trong đất sẽ chết và một số chất có lợi sẽ bị biến đổi

• Nguy cơ xẩy ra cháy lớn: Đã có nhiều vụ cháy lớn xẩy ra liên quan đến việc đốt rơm rạ

• Chết người, Bệnh tận do khói bụi: Nhiễm trùng phổi, tắc nghẽn phổi mãn tính, ung thư phổi. 1 Người phụ nữ tử vong khi đi đốt rơm ngoài đồng tại Điện Bàn, Quảng Nam ngày 03/05/2020  

• Tai nạn giao thông: Điển hình là vụ tai nạn liên hoàn trên đường cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây vào chiều 3-4-2018 khiến nhiều người bị thương và hàng loạt ô tô hư hỏng nặng. 

Đốt rơm rạ uy hiếp an toàn bay tại sân bay Nội Bài

Khi đời sống nhân dân ngày càng cao, những mái nhà được lợp tôn lạnh, ngói đỏ, bếp kiềng nhường chỗ bếp ga, sức kéo Trâu bò thay bằng máy móc, có nhiều vật dụng tiện ích từ các vật liệu khác thay thế rơm thì người nông dân không còn biết làm gì với cọng rơm đành phơi khô rồi đốt bỏ.

Trước thực trạng nhức nhối vì đốt rơm rạ gây lãng phí, ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng tới sức khỏe và gây mất an toàn, Nhà nước đã có các chính sách hỗ trợ chế phẩm sinh học cho bà con ủ rơm rạ làm phân hữu cơ nhưng sau một thời gian thí điểm ngắn và phạm vi hẹp nên khi hỗ trợ kết thúc thì cũng bà con lại quay trở lại cách xử lý cũ là phơi khô rồi đốt bỏ.

Luật pháp có quy định nhưng xử lý chưa nghiêm:

Hệ thống văn bản pháp lý quy định việc xử lý các phụ phẩm cây trồng, trách nhiệm bảo vệ môi trường trong hoạt động trồng trọt, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong việc phân loại, lưu giữ và xử lý chất thải rắn sinh hoạt như: Khoản 7 Điều 7 Luật Bảo vệ môi trường ngày 23 tháng 6 năm 2014 quy định về những hành vi bị nghiêm cấm “Thải khói, bụi, khí có chất hoặc mùi độc hại vào không khí”; 

Khoản 2 Điều 14 Luật Thủ đô ngày 21/11/2012 quy định về quản lý và bảo vệ môi trường thủ đô; 

Khoản 1 Điều 16 Nghị định 38/2015/NĐ-CP ngày 04/4/2015 quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân phát sinh chất thải rắn sinh hoạt “Thực hiện việc phân loại, lưu giữ chất thải rắn sinh hoạt theo quy định”; 

Khoản 2 Điều 7 Nghị định 167/2013/NĐ-CP quy định xử lý vi phạm hành chính về hành vi tự ý đốt rác, chất thải, chất độc;

Khoản 2 Điều 7 Nghị định 179/2013/NĐ-CP ngày 14/11/2013 quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường với mức phạt từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng về hành vi “Tự ý đốt rác, chất thải, chất độc hoặc các chất nguy hiểm khác ở khu vực dân cư, nơi công cộng”. 

Khoản 1 Điều 76 Luật Trồng trọt ngày 19 tháng 11 năm 2018 quy định “Phụ phẩm cây trồng phải được thu gom, xử lý, sử dụng phù hợp, không gây ô nhiễm môi trường”; 

Thông tư số 19/2019/TT-BTNNPTNN ngày 15 tháng 11 năm 2019 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn quy định việc thu gom, xử lý, sử dụng phụ phẩm cây trồng.

Và gần đây nhất là Chỉ thị 15/CT-UBND của UBND TP Hà Nội  ngày 18 tháng 9 năm 2020 VỀ VIỆC TĂNG CƯỜNG CÁC BIỆN PHÁP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG ĐỐT RƠM RẠ, CÁC PHỤ PHẨM CÂY TRỒNG VÀ CHẤT THẢI KHÁC KHÔNG ĐÚNG QUY ĐỊNH NHẰM GIẢM THIỂU TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC ĐẾN MÔI TRƯỜNG THÀNH PHỐ.

Theo tìm hiểu của chúng tôi thì việc áp dụng chưa đồng bộ và quyết liệt các biện pháp là nguyên nhân chính của thực trạng đốt rơm rạ hiện nay.

Năm 2021 những nhà hoạt động xã hội, giáo dục và môi trường Việt Nam đã khởi động dự án Rơm Vàng trước thực trạng đốt rơm rạ và phế phụ phẩm nông nghiệp của người dân gây lãng phí và ô nhiễm môi trường ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân diễn ra nhiều năm ở nhiều địa phương trên cả nước. Dự án áp dụng các giải pháp đồng bộ để giải quyết triệt để vấn đề môi trường nông thôn từ tuyên truyền đến tư vấn hỗ trợ đến từng người dân như:

1. Kết hợp tuyên truyền, Xử lý nghiêm, hỗ trợ và thu mua rơm rạ, phế phụ phẩm nông nghiệp, rác thải hữu cơ sinh hoạt

2. Tư vấn triển khai các mô hình xử lý rơm rạ và rác thải hữu cơ như: Làm Cồn sinh học, sản xuất viên nén, làm nấm, làm thức ăn gia súc, làm giá thể, chất đệm lót sinh học, than sinh học, phân bón hữu cơ vi sinh,... tạo thêm nghề phụ cho người dân giúp tăng chuỗi giá trị nông lâm nghiệp

3. Triển lãm nghệ thuật con đường rơm: Với mục đích tạo lên hiệu ứng truyền thông mạnh mẽ và toàn diện, dự án xây dựng một con đường rơm tại thành phố Hà Nội có các hình nộm con vật và các biểu tượng đặc biệt làm từ rơm, Các gian trưng bày các sản phẩm vật dụng làm từ rơm, các gian trưng bày các công nghệ ứng dụng vào việc xử lý rơm, chương trình biểu diễn nghệ thuật với chủ đề tương lai xanh cho Việt Nam - cho thế giới, xác lập một số kỷ lục về rơm tại Việt Nam, ...

4. Vận động thành lập viện khoa học giáo dục môi trường quốc tế: Là nơi để các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu ứng dụng và đào tạo kiến thức về môi trường, xây dựng và triển khai các chương trình giáo dục trải nghiệm về môi trường, phát triển, mở rộng hợp tác quốc tế trong lĩnh vực giáo dục và môi trường.

5. Vận động thành lập quỹ đầu tư tác động Rơm Vàng: Thu hút vốn từ các nhà đầu tư, đầu tư vốn vào các dự án có tác động xã hội lớn về giáo dục và môi trường.

6. Dự án thành công tại Hà Nội, các mô hình ứng dụng có hiệu quả cao sẽ được nhân rộng sang các địa phương khác, tỉnh khác, quốc gia khác cùng với sự đầu tư, tham gia của các cá nhân, tổ chức, các nhà khoa học.

Rơm đã chung sống với người nông dân cả ngàn đời, thủy chung son sắt chở che cho con người, bây giờ mỗi ngày qua đi dần dần vắng bóng rơm. 

Rơm vàng biểu tượng của làng quê, mộc mạc rất đỗi thân quen rồi sẽ mất dần theo năm tháng. Chúng ta sẽ không tìm đâu ra cái linh hồn mộc mạc của làng quê, cây rơm vàng chỉ còn lại trong ký ức, neo lại những kỷ niệm của một thời chưa xa. 

Rơm quê ta có sẵn, người quê ta cần cù, khoa học kỹ thuật không thiếu, hỡi các bạn hãy hành động vì ước vọng của Rơm… vì môi trường, vì sức khỏe, vì tương lai.